HomilíaKrijtbergDoop van de Heer
Éste es mi hijo amado, en él me complazco
Traducción automática, verificada de forma independiente · Dit is mijn geliefde zoon, in hem vind ik vreugde
Juan bautizaba en el Jordán un bautismo de conversión. También Jesús se acerca a Juan para ser bautizado. Pero Juan protesta: Yo debo ser bautizado por ti, ¿y tú vienes a mí? Pero Jesús respondió: Déjame hacerlo ahora, porque así conviene que nosotros cumplamos toda la justicia.
Justicia: ¿qué es eso? Para empezar, usted debe distinguir entre la justicia de Dios y la justicia de los hombres. La justicia de Dios significa que Dios actúa con justicia, sin parcialidad. Implica que Él toma partido por las personas a quienes se les hace injusticia: los oprimidos, los pobres, las viudas y los huérfanos, los extranjeros. Significa también que Dios condena la injusticia, el mal. Él toma el pecado en serio. Pero al mismo tiempo quiere anular la culpa del hombre, porque Él es misericordioso y perdonador.
Cito un salmo en el que se canta que Dios hace justicia a los oprimidos, y no nos paga según nuestros pecados:
El Señor hace justicia, Él da derecho a los oprimidos... Misericordioso y clemente es el Señor, lento para la ira y grande en misericordia... No nos trata según nuestros pecados, ni nos paga según nuestras culpas (Sal. 103,6.8.10).
Ambos, Juan y Jesús, señalan la justicia de Dios, pero cada uno pone sus propios acentos. Juan proclama al Dios impaciente del juicio: El hacha ya está puesta a la raíz del árbol: todo árbol que no da buen fruto será cortado y arrojado al fuego (Mt. 3,10). Pero Jesús proclamará al Dios paciente, que hace salir su sol sobre buenos y malos, y hace llover sobre justos e injustos (Mt. 5,45). Dios no deja el mal seguir su curso, sino que da al pecador tiempo y oportunidad para convertirse.
A la justicia de Dios debe responder la justicia del hombre. Juan y Jesús respondieron ambos a la justicia de Dios. Eso lo oímos en la lectura del evangelio: así conviene que nosotros – el propio Juan y Jesús – cumplamos toda la justicia.
El evangelio da una imagen del justo Jesús remitiendo a la figura del siervo de la primera lectura, de Isaías. De Jesús y del siervo se dice exactamente lo mismo: en él encuentro mi alegría. Así termina la lectura del evangelio y así comienza la lectura de Isaías. Cito de la primera lectura:
He aquí mi siervo... en él me complazco... No grita, no levanta su voz... la caña cascada no la quebrará, la mecha vacilante no la apagará... No se desanimará ni se quebrará hasta que establezca el derecho en la tierra; las costas esperan su enseñanza... Yo... te he puesto como luz de las naciones, para abrir los ojos de los ciegos, para sacar a los presos de la cárcel.
Como se ha dicho: el siervo de la primera lectura vale como un esbozo de Jesús: no violencia ni represalia, sino perdón y paz. Mientras una voz del cielo dice de Jesús: en él encuentro mi alegría, el Espíritu de Dios desciende sobre él como una paloma. El Espíritu de Dios, que al comienzo de la creación aleteaba sobre el caos de las aguas primordiales (Gén. 1,2), aletea ahora sobre el agua del Jordán como para indicar que se trata de una nueva creación y de un nuevo Adán, un hombre nuevo, el hombre tal como Dios lo quiso.
El bautismo del Señor está representado en el icono impreso en el folleto de la misa. Un icono es una ventana a otro mundo. En el icono del bautismo de Jesús lo vemos de pie en el agua, como un nuevo Adán. A un lado Juan el Bautista, con el hacha puesta a la raíz del árbol. Al otro lado, ángeles. La luz celestial está indicada por el fondo dorado y por los rayos de luz que descienden desde lo alto sobre el bautizado.
El personaje principal de un icono siempre está representado de frente; él lo mira a usted, de modo que haya contacto personal entre él y el contemplador. El representado está, por así decirlo, presente en su imagen. Con reverencia y afecto los iconos son besados e inciensados. En el icono del bautismo del Señor, el bautizado nos mira, pero él nos pide más que veneración solamente. ¿Qué nos pide?
Él nos llama, igual que él, a cumplir la justicia, a seguirlo como consiervos, para así, a su estela, crear orden en un mundo caótico, traer la paz. La paz en nuestro entorno inmediato, pero también la paz en un mundo de guerra, violencia y venganza. Esto en la conciencia de que todo acto de justicia, por ordinario, pequeño e invisible que sea, hace mejor el mundo.
He intentado mantener mi sermón lo más breve posible. Sin embargo, quiero añadir un epílogo, porque hoy celebro que hace cincuenta años fui ordenado sacerdote. Hace cincuenta años escribí un pequeño artículo en Het Torentje con motivo de mi ordenación. Het Torentje es el boletín de la iglesia Christus Geboorte. En esa iglesia, que entretanto ha sido demolida, fui ordenado sacerdote. Cito de aquel artículo, porque todavía lo suscribo:
Pasada es la ignorancia, la certeza y el entusiasmo de cuando entré a los 18 años (en la orden de los jesuitas). Desde entonces he aprendido a apreciar otros caminos...; desde entonces resultó que muchas certezas eran ciertas de otro modo que en el tiempo del rico pasado romano, que entretanto para uno se ha vuelto objeto de sentimentalismo juvenil, para otro un período que recuerda con cierto resentimiento, para un tercero quizás simplemente tiempo pasado, que no despierta ni ternura ni amargura...
Sin embargo, sigo creyendo en el camino emprendido y quiero funcionar como sacerdote y jesuita al servicio de los ideales como están indicados en el evangelio... Es la función del sacerdote dar voz a estos valores, ser accesible para hablar de esos valores.
En las personas viven toda clase de preguntas. Un artista puede suscitarlas de manera no verbal. En cuanto al pastor: si va a dar algo de una respuesta,... entonces recordará de algún modo a Jesucristo como modelo del Dios-con-nosotros, como ejemplo de humanidad, como programa para la propia vida.
Después de 50 años constato que todavía puedo suscribir estas palabras.
He intentado hacer realidad mi vocación como sacerdote-historiador del arte. Un colega sacerdote-historiador del arte me escribió con motivo de mi ordenación que esperaba que pudiera dedicarme permanentemente al estudio de la iconografía cristiana, un estudio que también enriqueció su vida sacerdotal. Para él mismo significó, en todo caso, un enorme apoyo en tiempos de cambio.
Otro me escribió hace 50 años que el estudio puede ayudar a permanecer tranquilo y a la vez comprometido ante todo lo que ocurre en el pensar y el actuar: se aprende a distinguir lo esencial que se esconde detrás de tantas y tan diversas formas. En ese espíritu he investigado cómo la fe fue representada en diversas épocas y he intentado funcionar tanto como sacerdote como historiador del arte. En todo caso, puedo estar agradecido de que hoy pueda celebrar este 50.º aniversario en esta iglesia.
Texto original · Neerlandés
Dit is mijn geliefde zoon, in hem vind ik vreugde
Johannes doopte in de Jordaan een doopsel van bekering. Ook Jezus komt naar Johannes toe om gedoopt te worden. Maar Johannes sputtert tegen: Ik zou door u gedoopt moeten worden, en dan komt U naar mij? Maar Jezus antwoordde: Toch moet je het doen, want zo dienen wij de gerechtigheid geheel en al tot vervulling te brengen.
Gerechtigheid: wat is dat? Je moet om te beginnen onderscheid maken tussen de gerechtigheid van God en de gerechtigheid van mensen. Gods gerechtigheid betekent dat God rechtvaardig handelt, zonder partijdigheid. Het houdt in dat Hij het opneemt voor mensen aan wie onrecht wordt aangedaan: de misdeelden, de armen, weduwen en wezen, vreemdelingen. Het betekent ook dat God het onrecht, het kwaad, veroordeelt. Hij neemt de zonde serieus. Maar tegelijkertijd wil Hij de schuld van de mens teniet doen, want Hij is genadig en vergevingsgezind.
Ik citeer een psalm waarin wordt gezongen dat God recht verschaft aan de verdrukten, en ons niet vergeldt naar onze schuld:
De HEER doet wat rechtvaardig is, Hij verschaft recht aan de verdrukten... Liefdevol en genadig is de HEER, Hij blijft geduldig en groot is zijn trouw... Hij straft ons niet naar onze zonden, Hij vergeldt ons niet naar onze schuld (103:6.8.10).
Beiden, Johannes en Jezus, wijzen op Gods gerechtigheid, maar ieder legt eigen accenten. Johannes verkondigt de ongeduldige God van het oordeel: De bijl ligt al aan de wortel van de boom: iedere boom die geen goede vruchten voortbrengt, wordt omgehakt en in het vuur geworpen (Mt. 3:10). Maar Jezus zal de geduldige God verkondigen, die zijn zon laat opgaan over goede en slechte mensen en die het laat het regenen over rechtvaardigen en onrechtvaardigen (Mt. 5:45). God laat het kwaad niet op zijn beloop, maar geeft de zondaar de tijd en de kans om zich te bekeren.
Aan Gods gerechtigheid dient de gerechtigheid van de mens te beantwoorden. Johannes en Jezus beantwoordden beiden aan de gerechtigheid van God. Dat hoorden we in de evangelielezing: zo dienen wij – Johannes en Jezus zelf - de gerechtigheid tot vervulling te brengen.
Het evangelie geeft een beeld van de gerechte Jezus door te verwijzen naar de gestalte van de dienaar uit de eerste lezing, uit Jesaja. Van Jezus en de dienaar wordt exact hetzelfde gezegd: in hem vind ik vreugde. Zo eindigt de evangelielezing en zo begint de lezing uit Jesaja. Ik citeer uit de eerste lezing:
Hier is mijn dienaar... in hem vind Ik vreugde... Hij schreeuwt niet, hij verheft zijn stem niet... het geknakte riet breekt hij niet af, de kwijnende vlam zal hij niet doven... Hij zal niet uitdoven en breken tot hij op aarde het recht heeft gevestigd; de eilanden zien naar zijn onderricht uit... Ik... maak je tot een licht voor alle volken, om blinden de ogen te openen, om gevangenen te bevrijden uit de kerker.
Zoals gezegd: de dienaar uit de eerste lezing geldt als een profielschets van Jezus: geen geweld en vergelding, maar vergeving en vrede. Terwijl een stem uit de hemel over Jezus zegt: in hem vind ik vreugde, daalt de Geest van God als een duif op hem neer. De Geest van God, die in het begin van de schepping over de chaotische oervloed zweefde (Gen. 1:2), zweeft nu boven het water van de Jordaan als om aan te geven dat er sprake is van een nieuwe schepping en een nieuwe Adam, een nieuwe mens, de mens zoals door God bedoeld.
De doop van de Heer is weergegeven op de icoon die is afgedrukt op het misboekje. Een icoon is een venster op een andere wereld. Op de icoon van de doop van Jezus zien we hem staan in het water, als een nieuwe Adam. Aan de ene kant Johannes de Doper, met de bijl die aan de wortel van de boom ligt. Aan de andere kant engelen. Hemels licht wordt aangeduid door de gouden achtergrond en door de lichtstralen die van boven op de dopeling neerdalen.
De hoofdpersoon op een icoon is altijd weergegeven in vooraanzicht, hij kijkt je aan, zodat er persoonlijk contact is tussen hem en de beschouwer. De afgebeelde is om zo te zeggen in zijn beeltenis aanwezig. Met eerbied en genegenheid worden iconen gekust en bewierookt. Op de icoon van de doop van de Heer kijkt de dopeling ons aan, maar hij vraagt meer van ons dan verering alleen. Wat vraagt hij van ons?
Hij roept ons op om evenals hij de gerechtigheid te vervullen, om hem te volgen als mededienaren, om zo in zijn kielzog orde te scheppen in een chaotische wereld, om vrede te brengen. Vrede in onze eigen, onmiddellijke omgeving, maar ook vrede in een wereld van oorlog, geweld en wraak. Dit in het besef dat iedere daad van gerechtigheid, hoe gewoon, hoe klein en onzichtbaar ook, de wereld beter maakt.
Ik heb geprobeerd mijn preek zo kort mogelijk te houden. Toch wil ik nog een nawoord toevoegen omdat ik vandaag vier dat ik vijftig jaar geleden tot priester ben gewijd. Vijftig jaar geleden heb ik in het Torentje een stukje geschreven naar aanleiding van mijn wijding. Het Torentje is het mededelingenblad van de Christus Geboortekerk. In deze kerk, die intussen is afgebroken, ben ik tot priester gewijd. Ik citeer uit dat stukje, omdat ik er nog steeds achter sta:
Voorbij zijn de onwetendheid, de zekerheid en het enthousiasme van toen ik als 18-jarige intrad (in de orde der jezuïeten). Sindsdien ben ik andere wegen gaan leren waarderen...; sindsdien bleken vele zekerheden anders waar te zijn dan in de tijd van het rijke Roomse verleden, dat intussen voor de één voorwerp van jeugdsentiment is geworden, voor de ander een periode, waar hij met een zeker ressentiment aan terugdenkt, voor een derde misschien gewoon voltooid verleden tijd, die noch vertedering, noch verbittering oproept...
Toch blijf ik in de eens ingeslagen weg geloven en wil ik als priester en Jezuïet functioneren in dienst van de idealen zoals die in het evangelie zijn aangegeven... Het is de functie van de priester om deze waarden te verwoorden, om aanspreekbaar te zijn over die waarden.
In mensen leven allerlei vragen. Een kunstenaar kan deze oproepen, op een niet-verbale wijze. Wat de pastor betreft: als hij iets van een antwoord zal geven,... dan zal hij op de een of andere manier Jezus Christus in herinnering brengen als toonbeeld van God-met-ons, als voorbeeld van menselijkheid, als program voor eigen leven.
Na 50 jaar constateer ik dat ik nog steeds achter deze woorden kan staan.
Ik heb geprobeerd om mijn roeping waar te maken als priester-kunsthistoricus. Een collega priesterkunsthistoricus schreef mij bij gelegenheid van mijn wijding dat hij hoopte dat ik mij blijvend zou kunnen wijden aan de studie van de christelijke iconografie, een studie die ook zijn priesterleven verrijkte. Voor hemzelf betekende het in elk geval een enorm houvast in tijden van verandering.
Een ander schreef mij 50 jaar geleden dat studie kan helpen om rustig en toch geëngageerd te blijven bij alles wat er zich in denken en doen afspeelt: je leert het essentiële te onderscheiden dat achter zoveel en zo verschillende vormen schuilgaat. In die geest ben ik nagegaan hoe geloof in diverse perioden werd verbeeld en heb ik geprobeerd om zowel als priester en als kunsthistoricus te functioneren. Ik mag in ieder geval dankbaar zijn dat ik vandaag dit 50-jarig jubileum in deze kerk kan vieren.
Abrir el PDF · p. 1 ↗De: hoja de homilía · 11 de enero de 2026
Texto íntegro, reproducido con permiso de la parroquia. (PDF, 3 páginas)