Met de heiligen het jaar door: Paus Johannes XXIII

Deze keer een paus die heilig is verklaard: Johannes XXIII. Van net voor mijn tijd, maar door zijn handelen in de kerk zag mijn kindertijd er heel anders uit dan als hij geen paus was geworden. Van groot belang dus. Vandaar deze keer een terugblik op zijn leven.

Paus Johannes XXIII werd op 25 november 1881 geboren in het dorpje Sotto il Monte bij Bergamo, als Angelo Giuseppe Roncalli. Zijn afkomst was eenvoudig: zijn vader werkte als landarbeider en zag met enige zorg hoe de dorpspastoor de jonge Angelo in zijn schaarse vrije uren Latijn begon te leren. Hij had liever gezien dat zijn zoon die tijd besteedde aan werk waarmee hij het gezin kon ondersteunen. Gelukkig dacht oudoom en peetvader Zaverio daar anders over. Hij herkende de roeping van zijn neefje en speelde, als hoofd van het grote familiehuis waarin meerdere generaties samenwoonden, een belangrijke rol in het mogelijk maken van Angelo’s opleiding.

Met financiële steun van de familie kon Angelo naar het kleinseminarie van Bergamo. In 1901 kreeg hij als priesterstudent een beurs om te studeren aan de Pauselijke Lateraanse Universiteit in Rome. Hij specialiseerde zich in kerkgeschiedenis, werd in 1903 tot diaken gewijd en promoveerde in 1904 in de theologie. Datzelfde jaar ontving hij zijn priesterwijding.

Na zijn wijding werd Roncalli secretaris van Giacomo Radini-Tedeschi, de bisschop van Bergamo. Met hem reisde hij naar het buitenland, onder meer naar Palestina. In deze periode zette Roncalli zich in voor de verbetering van de omstandigheden van textielarbeiders in Ranica. Hij bezocht gevangen genomen stakers en bekommerde zich zelfs om een baby die samen met haar moeder in de cel zat. Zijn sociale bewogenheid zou een blijvend kenmerk van zijn leven blijven. In 1925 werd hij benoemd tot titulair aartsbisschop van Areopolis.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelde Roncalli een stille maar belangrijke rol in het redden van Joodse vluchtelingen. Als apostolisch delegaat voor Turkije en Griekenland, een functie die hij van paus Pius XII had gekregen, hielp hij Joden in Contactblad voor de gemeenschap van de Begijnhofkapel Istanboel aan documenten waarmee zij naar Palestina konden reizen. Zijn inzet redde vele levens.

Na het overlijden van paus Pius XII op 9 oktober 1958 werd Roncalli, inmiddels kardinaal, naar Rome geroepen voor het conclaaf. Tot zijn eigen verbazing werd hij op 28 oktober tot paus gekozen. Hij was toen 77 jaar en nam de naam Johannes XXIII aan. In zijn dagboek noteerde hij met verwondering: ‘Bij de negende en tiende stemronde komt mijn arme naam weer terug bovenaan.’ Vanwege zijn leeftijd werd hij aanvankelijk gezien als een tussenpaus, maar al snel bleek dat hij zelf heel andere plannen had.

Op 25 januari 1959 kondigde hij het Tweede Vaticaans Concilie aan, een kerkvergadering die de Katholieke Kerk dichter bij de moderne wereld moest brengen. Johannes XXIII, al snel bekend als de goede paus, wilde de ramen van de Kerk openzetten ‘voor de frisse lucht van buiten’. Het concilie begon op 11 oktober 1962, maar de paus maakte het einde ervan niet meer mee. Kort voor de opening was bij hem maagkanker vastgesteld, en op 3 juni 1963 overleed hij. Zijn opvolger, paus 7 Paulus VI, bracht het concilie in 1965 tot voltooiing.

Toch bleef Johannes XXIII de geestelijke vader van de hervormingen die eruit voortkwamen. De mis mocht voortaan in de landstaal worden gevierd, priesters mochten met het gezicht naar de gelovigen staan, en leken kregen een grotere rol in de liturgie, onder meer door Bijbellezingen te verzorgen.

Op 27 april 2014 werd Johannes XXIII heilig verklaard, samen met paus Johannes Paulus II — de eerste keer dat twee pausen op dezelfde dag heilig werden verklaard.