De katholieke kerk en slavernij: Bartolomé de las Casas (1484-1566)

Bartolomé de las Casas kwam in de zestiende eeuw op voor de inheemse bevolking in Zuid- en Midden-Amerika. In 2002 opende de kerk zijn zaligverklaringsproces.

Zijn vader en drie ooms vertrokken in 1493 met Columbus op diens tweede reis naar de West. Ze gingen naar het eiland Hispaniola, wat nu Haïti en de Dominicaanse Republiek is. Bartlomé ging zelf voor het eerst mee in 1502.

De Spaanse overheersing was wreed en erg gewelddadig tegen de inheemse volken. Slavernij, honger en Europese ziekten werden de bevolking fataal, de Arawaks, Taino’s, Caribs e.a. werden gedecimeerd.

Bartolomé begon als landeigenaar en vocht eerst mee tegen de Taino. Maar hij veranderde van gedachten toen hij werd geconfronteerd met de wreedheden.

In 1507 werd hij in Rome tot priester gewijd. Na terugkomst op Hispaniola was hij zielzorger voor de Spanjaarden aldaar. Het ging hem goed, hij kreeg steeds meer bezittingen en had ook een landgoed en tot slaaf gemaakten.

Intussen waren in 1511 dominicanen naar het eiland gekomen. Ze stichtten een klooster en trokken van leer tegen de Spanjaarden vanwege hun slechte behandeling van de oorspronkelijke bewoners. Ook Bartolomé kreeg een veeg uit de pan toen hij kwam biechten bij een dominicaan, hij kreeg geen absolutie zolang hij zijn mensen bleef uitbuiten.

Enkele maanden later liet Las Casas de mensen vrij en trok hij naar Spanje. Daar zocht hij contact met het hof. Hij vertelde daar over de oorspronkelijke bevolking. Ook schreef hij rapporten over hun vreselijke lot en pleitte voor verbetering.

Na een aantal jaren vond hij gehoor bij Karel V. Maar hij beging toen ook een fout waarvan hij later veel spijt zou hebben. In zijn ijver goed te doen voor de oorspronkelijke bewoners die nogal eens van uitputting stierven, stelde hij voor om slaafgemaakten uit Afrika te halen. Later schreef hij dat hij niet zeker wist of die vergissing hem bij het Laatste Oordeel zou worden vergeven.

Op zijn 38e trad hij in bij de dominicanen in Santo Domingo.

1537 was het jaar waarin paus Paulus III kwam met de encycliek Sublimus Deus. Hierin zei hij dat God alle volken zo heeft geschapen dat ze in staat zijn om alle leerstellingen van het geloof te ontvangen en dat ze niet tot slaaf mogen worden gemaakt.

De las Casas probeerde in datzelfde jaar met het Verapaz-experiment aan te tonen dat het niet nodig was geweld te gebruiken in de omgang met inheemsen. Verapaz betekent ‘ware vrede’. De kroon stond hem toe missionarissen te sturen naar een deel van Guatemala waar het verzet het felst was. Dat werkte, de bevolking liet zich zonder geweld onder Spaanse controle brengen. Al maakten later kolonisten hen toch tot slaaf.

Het Dispuut van Valladolid was een discussie tussen de Bartolomé de las Casas en de priester Juan Ginés de Sepúlveda in het klooster van Valladolid. Het ging over de rechtvaardiging van slavernij van de inheemse bevolking (1550-1551). Juan Ginés de Sepúlveda, vertegenwoordigde de kolonisten en landeigenaren. Volgens hem waren de inheemsen barbaren en natuurlijke 7 slaven. Hij volgde hierbij het natuurrechtsdenken van Aristoteles, volgens Aristoteles waren sommige mensen van nature slaaf.

Las Casas beschouwde hen als vrije mensen. Voor hem was het idee van barbaren of natuurlijke slaven in hun geval helemaal niet van toepassing. Volgens hem hadden zij het verstandelijke gebruik van de rede en konden zij daarom zonder dwang christenen worden.

Het dispuut eindigde onbeslist. Maar Karel V verordende wel dat er minder geweld moest worden gebruikt tegen de bevolking.

Las Casas reisde vaak heen en weer tussen de Nieuwe Wereld en Spanje. Hij had vrienden en vijanden in het hele rijk. Hij schreef ook boeken. Zijn boek De verwoesting van de West-Indische landen (1542) is in een uitgave uit 1992 nog steeds te leen bij de centrale Oba en in verschillende talen te koop via internet.